Fundacje rodzinne w Polsce. Trzy lata nowego modelu sukcesji
W najnowszym raporcie specjalnym podsumowujemy trzy lata funkcjonowania instytucji polskiej fundacji rodzinnej, ukazujące jej ewolucję z novum prawnego w kluczowy instrument sukcesyjny wspierający rozwój firm rodzinnych. Polskie firmy rodzinne, stanowiące fundament sektora przedsiębiorstw stoją przed rosnącymi wyzwaniami sukcesji, które mogą hamować ich rozwój. Raport zawiera kluczowe statystyki i charakterystykę fundacji rodzinnych w Polsce jako narzędzia sukcesji, syntezę motywacji, korzyści i wyzwań zgłaszanych przez fundatorów, bilans 3 lat funkcjonowania fundacji w naszym kraju, a także rekomendacje działań wzmacniających stabilny rozwój i bezpieczną sukcesję polskich przedsiębiorstw.
Sukcesja stała się tematem gospodarczym, nie tylko rodzinnym.
Polskie firmy z kapitałem prywatnym odpowiadają za około połowę kluczowych agregatów sektora przedsiębiorstw. Ich przyszłość wpływa więc na zatrudnienie, inwestycje, podatki i zdolność polskiej gospodarki do budowy firm wielopokoleniowych. Problem sukcesji dotyczy szczególnie firm tworzonych po transformacji, które po raz pierwszy przechodzą przez zmianę właścicielską.
Rynek fundacji rodzinnych przeszedł z fazy ciekawości do fazy skali.
W niespełna trzy lata złożono blisko 6,7 tys. wniosków o rejestrację fundacji rodzinnej, a zarejestrowano ponad 3,4 tys. fundacji. Dane te potwierdzają, że ustawa odpowiedziała na realną potrzebę właścicieli firm i rodzin zamożnych. Jednocześnie długi czas rejestracji i liczne zmiany w istniejących fundacjach pokazują, że praktyka rynkowa wciąż się kształtuje.
Fundatorzy zakładają fundacje najczęściej w momencie szczytu aktywności.
Około 60% fundatorów mieści się w przedziale 40–59 lat, a średni wiek fundatora wynosi 52 lata. To oznacza, że fundacja nie jest wyłącznie narzędziem „ostatniej chwili”, lecz coraz częściej elementem planowania właścicielskiego, inwestycyjnego i rodzinnego jeszcze w okresie aktywnego prowadzenia biznesu.
Motywacje są szersze niż sama sukcesja.
Fundatorzy chcą chronić majątek przed rozdrobnieniem, zapewnić ciągłość firmy, uporządkować prawa właścicielskie, zabezpieczyć beneficjentów wrażliwych, przygotować next gen i profesjonalizować nadzór. W praktyce oznacza to przejście od pytania „komu przekazać majątek?” do pytania „według jakich zasad majątek ma działać przez kolejne pokolenia?”.
Fundacja rodzinna nie działa automatycznie.
Jej realna wartość zależy od jakości statutu, katalogu spraw zastrzeżonych, polityki świadczeń, zasad wykonywania praw głosu, raportowania, zarządzania konfliktem interesów i przygotowania kolejnego pokolenia. Bez tych elementów fundacja może pozostać wyłącznie formalnym opakowaniem majątku, zamiast stać się instytucją właścicielską.
Polska konstrukcja jest konkurencyjna, ale wymaga dojrzałej praktyki.
Porównanie międzynarodowe pokazuje, że polska fundacja rodzinna łączy funkcje, które w innych jurysdykcjach bywają rozdzielone między fundację, trust, STAK, holding inwestycyjny i family office. To jej przewaga, ale także źródło odpowiedzialności: im szerszy instrument, tym większe znaczenie mają governance, nadzór i przejrzystość decyzji.
Lata 2026–2028 będą testem dojrzałości.
Najważniejszym zadaniem rynku w najbliższych latach nie będzie już samo zakładanie fundacji, ale ich świadome używanie. Lata 2026–2028 pokażą, które fundacje są rzeczywistymi instytucjami właścicielskimi, a które pozostają głównie strukturami rejestrowymi. Testem będzie nie liczba założonych fundacji, lecz ich zdolność do podejmowania decyzji, raportowania, finansowania rozwoju, wypłaty świadczeń według jasnych zasad i rozwiązywania konfliktów.
W tym okresie szczególnego znaczenia nabiorą: aktywne zarządzanie majątkiem, profesjonalizacja ładu rodzinnego, integracja z modelem family office, edukacja next gen oraz kontrola ryzyk regulacyjnych, inwestycyjnych i reputacyjnych. Fundacja rodzinna może stać się centrum długoterminowego zarządzania majątkiem, ale tylko wtedy, gdy zostanie wyposażona w praktyczne mechanizmy działania.
Największą przewagę zyskają nie te rodziny, które „mają fundację”, lecz te, które potrafią jej używać. To oznacza przejście od myślenia o fundacji jako o strukturze prawnej do myślenia o niej jako o instytucji: takiej, która działa także po odejściu fundatora od bieżącego sterowania, utrzymuje spójność rodziny, chroni firmę przed przypadkowym podziałem i przygotowuje kolejne pokolenie do odpowiedzialnego właścicielstwa.
Niniejsza publikacja (dalej „Publikacja”) przygotowana przez Departament Analiz Makroekonomicznych Banku Polska Kasa Opieki Spółka Akcyjna (dalej „Pekao S.A.”) stanowi publikację handlową i ma charakter wyłącznie informacyjny. Żadna z jej części nie stanowi podstawy do zawarcia jakiejkolwiek umowy lub powstania zobowiązania, w szczególności nie stanowi oferty w rozumieniu art. 66 Kodeksu Cywilnego. Publikacja nie stanowi rekomendacji udzielanej w ramach usługi doradztwa inwestycyjnego, analizy inwestycyjnej, analizy finansowej oraz innej rekomendacji o charakterze ogólnym dotyczącej transakcji w zakresie instrumentów finansowych, rekomendacji inwestycyjnej w rozumieniu Rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 596/2014 z dnia 16 kwietnia 2014 r, w sprawie nadużyć na rynku ani porady inwestycyjnej o charakterze ogólnym dotyczącej inwestowania w instrumenty finansowe, a informacje w niej zawarte nie mogą być traktowane, jako propozycja nabycia jakichkolwiek instrumentów finansowych, usługa doradztwa inwestycyjnego, podatkowego lub jako forma świadczenia pomocy prawnej. Publikacja nie została przygotowana zgodnie z wymogami prawnymi zapewniającymi niezależność badań inwestycyjnych i nie podlega żadnym zakazom w zakresie rozpowszechniania badań inwestycyjnych i nie stanowi badania inwestycyjnego.